Ọcha nke agbụrụ nke Gaza

 

… kwe ka ntinye nke enyemaka enyemaka mmadụ dị ùgwù
na… kwụsị ọgụ,
onye a na-akwụ ụgwọ na-agbawa obi
site na ụmụaka, ndị agadi na ndị ọrịa.
—POPE LEO XIV, Mee 21, 2025
Ozi Vatican

 

ma ọ bụ na YouTube

 

Togugu agha na-arị elu ụbọchị ndị a - okwu nduhie adịghị akwụsị akwụsị, ụgha juru ebe niile, na nrụrụ aka ọbụna karị. Mgbasa ozi ọha na-ejupụta na nkọwa ndị na-agụghị akwụkwọ, mmetụta na-enweghị nchịkwa, na njupụta na akara ngosi dị mma ka ndị mmadụ na-egosipụta akụkụ nke ha ga-eji "guzoro". Kedu maka anyị na-akwado ndị niile aka ha dị ọcha bụ ndị a na-akpagbu?

 

Ọnọdụ

Ihe egwu egwu egwu wakporo emume egwu Israel nke gburu ihe karịrị 360^[1]npr.org na Ọktoba, 2023 abanyela n'ihe na-apụtawanye dị ka mgbukpọ nke ndị Gaza. N'ezie, Israel nwere ikike iweta ndị na-eyi ọha egwu a n'ikpe ziri ezi ma chọọ ịtọhapụ ndị eji eji. Mana ihe malitere dị ka mkpọsa agha doro anya nke ọma iji kpochapụ ndị agha Hamas na ndị isi ha ebutela ogbunigwe buru ibu na mpaghara Palestine niile.^[2]Ewezuga ogbunigwe nke gburu ugbu a ihe karịrị mmadụ 55,000 (53,528 Palestinians na 1,706 Israel), dị ka ọnụ ọgụgụ gọọmentị nke Ministry Health Health si kwuo, nke a gụnyere ndị nta akụkọ 166 na ndị ọrụ mgbasa ozi, ndị agụmakwụkwọ 120, na ihe karịrị ndị ọrụ enyemaka mmadụ 224. Ndị ọkà mmụta kwuru na 80% nke ndị Palestine gburu bụ ndị nkịtị. N'ezie, ndị a ọnụ ọgụgụ bipụtara na Wikipedia dị njikere inyocha. ihe karịrị 94% nke ụlọ ọgwụ niile dị na Gaza Strip mebiri ma ọ bụ bibie,^[3]onye.int Nwere ike 22, 2025 na nri na enyemaka nke achọrọ nke ukwuu ma ọ bụ na-abanyebeghị. 

Ọnwa itoolu gara aga, minista na-ahụ maka ego n’Izrel, bụ́ Bezalel Smotrich, kpalitere iwe mba ụwa mgbe o kwuru, sị, “Ọ dịghị onye n’ụwa ga-ekwe ka anyị gbuo nde mmadụ 2 agụụ, n’agbanyeghị na ọ bụ eziokwu na omume ọma iji tọhapụ ndị e ji eji.”^[4]The Guardian, August 8, 2024 Echere m na ọ naghị egwuri egwu dị ka mgbochi nke Israel nke ihe ndị dị mkpa mere ka IPC (Integrated Food Security Phase Classification of the World Food Programme) na-enye ịdọ aka ná ntị na "ndị dum [nke Gaza] na-eche ihu elu nke nnukwu ụkọ nri nri, na ọkara nde mmadụ.otu n'ime ise) na-eche agụụ ihu.”^[5]ipcinfo.org 

Ndị bi na Gaza dum 2.1 nde na-eche ụkọ nri na-adịte aka, ebe ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọkara nde mmadụ nọ n'ọnọdụ ọdachi nke agụụ, nnukwu erighị ihe na-edozi ahụ, agụụ, ọrịa na ọnwụ. Nke a bụ otu n'ime ọgba aghara agụụ kacha njọ n'ụwa, na-apụta ozugbo. -World Health Organization, Mee 12, 2025

Human Rights Watch na-akọ akụkọ afọ gara aga ọnwụ nke ụmụaka site n'agụụ na erighị ihe na-edozi ahụ,^[6]hrw.org ebe onye isi UN Tom Fletcher nyere ịdọ aka ná ntị siri ike na mbido izu a na ụmụ ọhụrụ 14,000 na Gaza nwere ike ịnwụ n'ime awa 48 ma ọ bụrụ na ha enwetaghị nri na nlekọta ngwa ngwa. Ọbụna Praịm Mịnịsta Izrel bụ́ Ehud Olmert ekwuola na ihe ndị Izrel na-eme ugbu a na Gaza “dị nnọọ nnọọ nso mpụ agha.”^[7]Mee 21, 2025, TIME

 

Mmeghachi omume

Mmeghachi omume n'ụwa niile abụrụla nke na-emebi emebi dị ka esemokwu ahụ n'onwe ya, n'enwechaghị nghọta n'etiti. Na ebe a, mmadụ nwere ike ide akwụkwọ gbasara akụkọ ihe mere eme, esemokwu na-akpata, na ezigbo nsogbu nke ma ndị Palestine na ndị Israel na-eche ihu na ha na-enwekarị udo-enweghị udo. Kedu ndị kpọmkwem "ndị ọjọọ" na-adịghị adị mfe mgbe niile ịkọwa, ọ bụ ezie na Hamas na-ahapụ obere ohere maka nkọwa. Dịka ọmụmaatụ, ndị Palestine nọ na Gaza ugbu a na-eme mkpesa megide Hamas ndị na-ejikarị ha eme ihe dị ka ọta mmadụ^[8]Ebubo ahụ na-agakwa n'akụkụ nke ọzọ. Hụ"Ojiji Israel ji ọta mmadụ na Gaza bụ usoro" ma kpagbuo ndị na-emegide ha. Isi okwu:

Mkpesa ndị ọhụrụ kpasuru site na nkwupụta Sami Abu Zuhri, onye ọrụ Hamas nke Qatar, bụ onye zoro aka na ọnụ ọgụgụ ndị nwụrụ na Gaza dị ka "ngụkọta ihe" maka otu ndị na-eyi ọha egwu. "Ma onye nwụrụ n'ihi okwukwe [nke e gburu n'agha] - afọ nke ụmụ nwanyị Gaza ga-amụ ugboro abụọ. Nke a bụ ọnụ ahịa a ga-akwụ ụgwọ," ka Abu Zuhri kwuru. – Ntọala maka nchekwa nke onye kwuo uche ya (FDD), Mee 22, 2025, fdd.org 

Ọfọn, o doro anya na nke ahụ agafebeghị nke ọma na ọtụtụ ndị Palestine. Joe Truzman, onye nchịkọta akụkọ na FDD's Akwụkwọ akụkọ Long War, kwuru, sị, 

Mmegide ọha na eze Hamas n'ime Gaza Strip gụnyere nnukwu ihe egwu nke onwe. Ọ bụ ezie na ịkatọ omume otu Islamist adịlarị dị ize ndụ, ịkpọ oku n'ihu ọha maka iwepụ ya n'ọchịchị gafere ebe dị ize ndụ karịa - nke na-akpalite mmechi ime ihe ike. Ka o sina dị, mpụta nke esemokwu dị otú ahụ n'oge agha ahụ na-egosipụta mmata na-eto eto n'etiti akụkụ nke ndị Palestine na ọchịchị Hamas ewetawo nanị nhụjuanya, mbibi, na esemokwu na-adịgide adịgide. -Ibid.

O doro anya na Israel chere echiche dị iche, o doro anya na ọ na-ejide ndị bi na Gaza niile maka ikwe ka Hamas dịrị ebe ahụ na mbụ. Onye isi ala Israel Benjamin Netanyahu na-ekwu na Israel ga-achịkwa 'Gaza niile' mgbe mwakpo ndị agha ya kachasị ọhụrụ, ebe ọ na-ekwupụta ụda nke nkwupụta Onye isi ala US Donald Trump na a ga-agbanwe ezigbo ala na Gaza ka ọ bụrụ "Riviera nke Middle East"^[9]aljazeera.com (dị ka a ga - asị na ndị mmadụ ahụbeghị ahụhụ zuru oke ebe ahụ.)

Tupu esemokwu a, Israel na-amachibidoro nnwere onwe nke ndị Palestine na mpaghara dum. E wunyela ụlọ ha ma wuo ógbè ndị Juu n'ebe ha nọ, mgbe mgbe n'ebe ndị kasị mma; A na-amachibido mmiri na ike naanị na ndị Palestine; na e wuwo mgbidi na nnukwu mgbidi gburugburu ogige ha iji gbochie mmegharị nke ndị mmadụ, na-eme ka obodo ndị dị ka Betlehem ghọọ ogige ghetto kwesịrị ekwesị.

Mgbe m letara Izrel ọtụtụ afọ gara aga, o juru m anya ịhụ nnukwu mgbidi na ụlọ nche ka anyị na-agafe Betlehem. Ihe yiri ka ogige ịta ahụhụ ndị Nazi bụ ihe a na-apụghị ịgbagha agbagha, bụ́ ihe na-eju anya nke mere ka ahụ́ gwụ anyị. Onye na-anya ụgbọ ala anyị, onye Palestine dị afọ iri abụọ, kwuru na nwunye ya enwebeghị ike isi na Betlehem pụọ. ndụ ya dum. Naanị anụ ụlọ oriri na ọṅụṅụ anyị na-ere ere bụ nkịta na-ekpo ọkụ n'ihi mmachi nri na ịda ogbenye. Enwere m ike ịga n'ihu na ihe doro anya na ọnọdụ mmegbu nke ịbụ ndị Palestine, Ndị Kraịst na ndị Alakụba. 

Na ebe a, anyị na-abịa na "njide 22", ọdachi okirikiri nke a dum ọnọdụ. Islam achọghị ka mba ndị Juu dịrị,^[10]Echiche nke "Dar al-Harb" (ala agha) na-ezo aka na mpaghara ndị na-adịghị n'okpuru ọchịchị Islam. Ụfọdụ ndị ọkà mmụta Islam ekwuola na Israel bụ "Dar al-Harb" nke a ga-emeri ma weta ya n'okpuru ọchịchị Alakụba. Nke ahụ kwuru, ọtụtụ ndị Alakụba, gụnyere ndị nọ na Israel na West Bank, na-agba mbọ ka ha na ndị Juu na-ebikọ n'udo ma kwado ihe ngwọta obodo abụọ ahụ. Ahụrụ m udo nke a mgbe m nọ na Betlehem. ma jiri iyi ọha egwu mee ihe dị ka nnukwu ngwa agha. Israel azaghachila site n'ịbawanye mmachi na omume agha nke kpalitere iwe ma mechaa kwalite ndị na-eyi ọha egwu ọhụrụ. The ọhụrụ agha omume nke Israel, nke nwere niile ọdịdị nke agbụrụ ọcha, na-abụghị nanị na-aga ịzụlite ọgbọ ọzọ nke-eyi ọha egwu ma nwere ike nke ọma mee ka State n'ime nkọwa agha na gburugburu Arab mba. 

Azịza ya, dị ka ọtụtụ ndị gụnyere Benedict XVI si kwuo, bụ maka ngwọta ala abụọ. Na njem 2009 ya na Middle East, Pope nwụrụ anwụ mere mkpesa:

Ka a mara n'ụwa nile na ala Israel nwere ikike ịdị adị na inwe udo na nchekwa n'ime oke mba ụwa kwadoro. Ka a kweta n'otu aka ahụ na ndị Palestine nwere ikike ị nweta ala nna nwere onwe ya, ibi ndụ n'ụzọ nkwanye ùgwù na ịga njem n'efu. — Mee 15, 2009, France 24

N'ezie, nke a ga-ekwe omume ma ọ bụrụ ezi uche dị n'akụkụ nke ọ bụla - ihe yiri ka ọ na-esiwanye ike, ma e wezụga maka enyemaka Chineke. 

 

Nsogbu nke Zionism

Ogige ụlọ akwụkwọ kọleji abụrụla ebe ngagharị iwe dị ilu na nkewa nkewa - mbọ iji “mee ka intifada [mgbalite] mba ụwa” megide ọrụ Israel - ebe okporo ụzọ obodo ahụla ime ihe ike na-abawanye, dị ka igbu nke di na nwunye ahụ na-eto eto sitere na Embassy Israel bụ ndị na-achọ itinye aka.^[11]mbapost.com (Ka e kwuo hoo haa na ụdị ọ bụla nke imegide ndị Juu na ịkpọasị n’ebe ndị Juu nọ adịghị mma). N'ebe a ọzọ, ịdọ aka ná ntị ugboro ugboro nke popu mgbe popu na-aga n'ihu na-aga n'ihu na-adịghị ege ntị, gụnyere nke pontiff a họpụtara ọhụrụ:

Anyị niile ga-esi ọnwụ na ịchụso udo na ịtọgbọ agha. Anyị enweghị ike iji ime ihe ike dozie nsogbu. —POPE LEO XIV, a gbara ajụjụ ọnụ Semanario Expresión; Mee 11, 2025, United24media.com

Ma, ọtụtụ Ndị Kraịst na- ziri ezi Israel ikike larịị Gaza, na-ehota ha Akwụkwọ Nsọ nkwenkwe na ndị Juu na-ekwe nkwa ala nke Palestine, ya mere, nwere ikike nile guzobe mba obodo, ọbụna na-eji ike. A maara nkwenkwe a dị ka Zionism, ọ na-ejupụtakwa n'etiti Ndị Kraịst Evangelical America.^[12]Ọ bụ ezie na ọ bụghị ọbụna ndị Juu nile na-anabata echiche ahụ: cf. Ebe a Ọ bụrụ na unu ‘eguzoghị’ Izrel, otú ahụ ka ha na-ekwu, ọ pụtara na unu ‘na-emegide Chineke.

Nsogbu dị na arụmụka ahụ bụ na ọ bụ Chineke n’onwe ya nyere ndị Izrel iwu, sị: “Egbula mmadụ.”^[13]Ọpụpụ 20: 13 Olee mgbe nke ahụ kwụsịrị n'ebe ndị Juu nọ? Ọfọn, o nwebeghị. Nchekwa onwe onye bụ otu ihe; obi ọjọọ agụụ nke mmadụ dum bụ ihe ọzọ. N’ihi ya, iwu omume nke Chineke n’onwe ya nyere ha (n’ụzọ nkịtị) kpaara “ihe ruuru” ụmụ Izrel.  

Zionism abụghị nkuzi na Omenala Dị Nsọ. Nke kacha mma, Chọọchị Katọlik matara na ndị Juu nwere òkè bụ́ isi n’akụkọ ihe mere eme nzọpụta, nke na-emezubeghị. Dị ka St. Paul dere:

… ihe-ike abịakwasịwo Izrel n’akụkụ ụfọdụ, ruo mgbe ọnụ-ọgụgụ zuru ezu nke ndị Jentaịlụ batara, ma otu a ka a ga-esi zọpụta Izrel nile. (Ndị Rom 11: 25-26) ^[14]“Ntinye zuru oke” nke ndị Juu na nzọpụta Mesaịa ahụ, n'ihi “ọnụọgụ zuru ezu nke ndị Jentaịlụ” ga-eme ka ndị Chineke nwee ike nweta “ọ̀tụ̀tụ̀ ịdị ogologo nke izuju nke Kraịst,” bụ́ nke “Chineke pụrụ ịbụ ihe nile n'ihe nile.” -Catechism nke Chọọchị Katọlik, n. Ogbe 674

N'akwụkwọ nkọwa ya "Amara na Ọrụ Na-enweghị Mgbaghara", Pope Benedict XVI na-enye ma eleghị anya nghọta doro anya nke "ikike" nke Israel nke oge a n'ihe gbasara nkà mmụta okpukpe Katọlik ugbu a:

Ajụjụ banyere ihe a ga-eme maka ọrụ Zionist bụkwa arụmụka maka Chọọchị Katọlik. Otú ọ dị, site ná mmalite, ọnọdụ kasịnụ bụ na a na-anabataghị inweta ala nke nkà mmụta okpukpe-ghọtara (n'echiche nke Mesasia ndọrọ ndọrọ ọchịchị ọhụrụ). Mgbe e guzobesịrị Israel dị ka mba na 1948, ozizi nkà mmụta okpukpe pụtara nke mesịrị mee ka Vatican nwee ikike nhọpụta ọchịchị nke steeti Israel. N'isi ya bụ nkwenye siri ike na steeti a ghọtara nke ọma na nkà mmụta okpukpe - obodo okwukwe ndị Juu [Glaubenstaat] nke ga-ele onwe ya anya dị ka mmezu nkà mmụta okpukpe na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke nkwa - bụ ihe a na-apụghị ichetụ n'echiche n'akụkọ ihe mere eme dịka okwukwe Ndị Kraịst si dị ma megidere nghọta Ndị Kraịst banyere nkwa ahụ. Otú ọ dị, n'otu oge ahụ, e mere ka o doo anya na ndị Juu, dị ka ndị ọ bụla, nwere ikike ebumpụta ụwa nke ala nke ha. Dị ka e kwuworo, ọ bụ ihe ezi uche dị na ya ịchọta ebe maka ya n'ebe obibi nke ndị Juu. -Kọmunio, ibe. 178

N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ndị Juu nwere ikike ị nweta Ọchịchị - dị ka ndị Palestine. "Ka ọ dị ugbu a, Vatican ajụla a okpukpe izi ezi maka mba Izrel,” ka Helmut Hoping nke Kansụl nke Ụlọ Ọrụ Na-ahụ Maka Mmekọrịta Ndị Juu na Ndị Kraịst kwubiri.^[15]ccjr.us Ọ bụ ezie na Pọl onyeozi kwusiri ike na “onyinye na ọkpụkpọ òkù Chineke bụ ihe a na-apụghị ịgbagha agbagha,”^[16]Ndị Rom 11: 29 Onye dere akwụkwọ ozi e degaara ndị Hibru kwuru banyere “Jerusalem nke eluigwe…, bụ́ obodo nke Chineke dị ndụ.” ( Hib. 12:22 ): “N’ihi na n’ebe a, anyị enweghị obodo na-adịru mgbe ebighị ebi,” ka o kwuru, “ma anyị na-achọ nke ahụ nke gaje ịbịa.”^[17]Ndị Hibru 13: 14 Ya mere, ebe Akwụkwọ Nsọ na-ekwu maka mweghachi nke Jerusalem nye ndị a họọrọ,^[18]eg. Zek 8:8, Jeremaịa 31:10, 12; Ezikiel 37:24, 27 ọ bụghị na-ekwu maka mweghachi ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N’agbanyeghị nke ahụ, ụfọdụ Ndị Nna Chọọchị kụziri, n’okwu Onyeozi St. mgbe Onye-emegide Kraịst nwụsịrị:

M na ndi Kristian ndi ozo bu obi anyi ji n’aka na a ga-enwe mbilite n’ọnwụ nke anụ ahụ ga-esote n’otu puku afọ na Jerusalem, wughachi, ma tinyekwa ya, ka ndị amụma Ezikiel, Aịịas kwupụtara na ndị ọzọ… Otu nwoke n’etiti anyị aha ya bu John, onye bu ndi ozi nke Kraist, natara ma buo amuma na ndi n’eso uzo Kraist ga ebigide na Jerusalem otu puku ano, na emesia uwa nile, na nbido, nbilite n’onwu ebigh-ebi na ikpa. —StK. Justin Martyr, Mkparịta ụka na Trypho, Ch. 81, Ndị Nna nke Churchka, Christian Heritage (gụọ ihe kpatara nke a ọ bụghị ịjụ okwukwe: Millenarianism - Gịnị bụ na ọ bụ ọ bụghị)

Okwesiri iburu n'uche na Ụka ​​ajụwokwa ihe a na-akpọ "nkà mmụta okpukpe ngbanwe" - nkwenye na okpukpe Katọlik nọchiri ọgbụgba ndụ ochie yana na Ụka ​​edochila Izrel kpamkpam. Kama, Ụka kwenyere na ọ bụ ya mmezu nke Agba Ochie na na ndị Juu na-aga n'ihu na-ekere òkè dị omimi n'akụkọ ihe mere eme nzọpụta.  

N'ihi na asi na ewepuru unu osisi olive ohia nime ihe sitere n'okike, nyakudo kwa unu, n' megidere okike, ka ọ buru nkpuru-obi-ọlu ubi, ọ̀ bu otú a ka agēme kari ndi ahu [ndi-Ju] ndi sitere na ya site n'okike, agēdoghachi kwa ha ọzọ n'osisi olive nke aka ha. (Ndị Rom 11: 24)

N’ihi ya, ọrụ dị n’ụka Katọlik taa bụ ịga n’ihu n’ịkpọsa mkpọsa nke ndị mmụọ ozi ndị kwuputara ọmụmụ nke Onye-nzọpụta:

Otuto diri Chineke n'elu; udo di-kwa-ra n'elu uwa ndi nātọ utọ. ( Luk 2:14; nsụgharị ndị ọzọ na-ekwu “udo n’etiti ndị mmadụ bụ́ ndị ihe Ya dị ya mma!” ma ọ bụ “ndị ihu ọma Ya dị n’ebe ọ nọ”)

Jizọs na-ekwusi ike na “a ga-enwe otu ìgwè atụrụ na otu onye ọzụzụ atụrụ.” Ụka na okpukpe ndị Juu enweghị ike ịhụta dịka ụzọ nzọpụta abụọ yiri ibe ha, na Nzukọ-nsọ ​​ahụ ga-agba akaebe nye Kraịst dịka Onye mgbapụta maka mmadụ niile… —Commission for Religious Relation with the Jewish, “N’ụzọ ziri ezi isi gosi ndị Juu na okpukpe ndị Juu”; n. 7; christianunity.va

Udo nke ndị mmụọ ozi mara ọkwa bụ naanị otu Onyeisi Udo, Jizọs Kraịst, nwere ike iweta. Ma ọ dịghị udo ma ọ bụrụ na ikpe ziri ezi adịghị. N’ihi ya, Ndị Kraịst ekwesịghị ileghara “ụmụnna kasị nta” anya bụ́ ndị agụụ na-agụ, ndị na-arịa ọrịa, oyi, ma ọ bụ ndị a tụrụ mkpọrọ.^[19]cf. Mat 25: 31-46 — ma hà bụ ndị na-ata ahụhụ na Israel ma ọ bụ na Gaza, na Russia ma ọ bụ na Ukraine, na ma hà bụ ndị kwere ekwe ma ọ bụ ndị na-ekweghị ekwe.

N'ihi na ịhụnanya anaghị akpa ókè. 

 

Ọgụgụ Njikọ

Nloghachi nke ndị Juu

 

Daalụ maka ekpere na nkwado gị.
Daalụ!

 

Isoro Mark banye njem The Ugbu a Okwu,
pịa na ọkọlọtọ n'okpuru iji ịdenye aha.
Agaghị ekenye onye ọ bụla email gị.

Ugbu a na Telegram. Pịa:

Soro Mark na kwa ụbọchị “ihe ịrịba ama nke oge” na MeWe:

Soro ihe odide Mark ebe a:

Gee ntị n'ihe ndị a: