Le Fa'amama a Tu'uaiga o Kasa

 

… fa'ataga le ulufale mai o fesoasoani mamalu
ma … faaiʻuina taua,
ua totogi lona tau faamomoi loto
e tamaiti, matutua, ma e mama’i.
—POPE LEO XIV, Me 21, 2025
Vatican News

 

po o luga o YouTube

 

Tua mafiafia le puao o taua i nei aso - o faasalalauga e le taofia, pepelo ua salalau, ma ua sili atu faiga piʻopiʻo. Ua faatumulia ala o faasalalauga faaleagafesootai i faamatalaga le aoaoina, o lagona le taofiofia, ma le tumu i uiga lelei a o faaalia e tagata po o le fea itu o le a latou “tutu faatasi”. E faapefea ona tatou tutu atu mo tagata mama uma o loo puapuagatia?

 

Le Tulaga

O le osofaʻiga mataʻutia o tagata faatupu faalavelave i se tausamiga musika a Isaraelu lea na fasiotia ai le silia ma le 360[1]npr.org ia Oketopa, 2023 ua sosolo atu i le mea e foliga mai o se fasioti tagata o tagata o Kasa. O le mea moni, sa i ai ia Isaraelu le aia tatau e aumai ai nei tagata faatupu faalavelave i le faamasinoga ma saili e faasaoloto tagata na taofia. Ae o le mea na amata mai o se osofaʻiga saʻo a le militeri e liaʻi ese ai fitafita Hamas ma o latou taʻitaʻi ua iʻu ai i le pomu lautele o pitonuu Palesitina atoa,[2]E ese mai i pomu ua maliliu ai nei le silia ma le 55,000 tagata (53,528 Palestinians ma le 1,706 Israelis), e tusa ai ma fuainumera aloaia a le Matagaluega o le Soifua Maloloina a Gaza, e aofia ai le 166 tusitala ma le aufaasālalau, 120 tagata aʻoga, ma luga ole 224 tagata faigaluega fesoasoani. Ua fa'atatau e le au su'esu'e 80% o tagata Palesitina na maliliu o ni tagata lautele. Ioe, o nei fuainumera na lomia i luga Wikipedia e avanoa e su'esu'e. i luga ole 94% o falemaʻi uma i le Gaza Strip ua faʻaleagaina pe faʻaumatia,[3]o ai Ia 22, 2025 ma o mea'ai ma fesoasoani ua matua'i mana'omia e taofia pe tau le tafe mai i totonu. 

Iva masina talu ai, o le minisita o tupe a Isaraelu, Bezalel Smotrich, na faaosofia ai le ita faavaomalo ina ua ia fai mai, "E leai se tasi i le lalolagi na te faatagaina i matou e fia aai i le 2 miliona tagata, e ui lava atonu e tauamiotonuina ma amio lelei ina ia faasaoloto ai tagata na taofia."[4]O Loo Vaaia, Aokuso 8, 2024 Ou te masalo e leʻi ula o ia ona o le poloka a Isaraelu o mea e manaʻomia na taʻitaʻia ai le IPC (Integrated Food Security Phase Classification of the World Food Programme) e tuʻuina atu se lapataiga e faapea "o le faitau aofaʻi atoa [o Kasa] o loʻo feagai ma tulaga maualuga o le le saogalemu o meaʻai, ma le afa miliona tagata (tasi i le lima) feagai ma le matelaina.”[5]ipcinfo.org 

O le 2.1 miliona atoa o le faitau aofaʻi o Kasa o loʻo feagai ma le faʻaumiumi o le le lava o meaʻai, ma toetoe o le afa miliona tagata i se faʻalavelave faʻafuaseʻi o le fiaaai, le tele o meaʻai, matelaina, maʻi ma le oti. O se tasi lenei o fa'alavelave fia'ai sili ona leaga i le lalolagi, e fa'aalia i le taimi moni. -Faalapotopotoga a le Lalolagi o le Soifua Maloloina, Me 12, 2025

Ua leva ona lipotia e le Human Rights Watch le tausaga talu ai o le oti o tamaiti ona o le matelaina ma le le lava o meaai,[6]hrw.org a o le taitai o fesoasoani alofa a le UN Tom Fletcher na tuuina atu se lapataiga malosi i le amataga o lenei vaiaso e 14,000 pepe i Kasa e mafai ona feoti i totonu o le 48 itula pe a latou le mauaina vave meaai ma tausiga. E oo lava i le palemia muamua o Isaraelu o Ehud Olmert na ia faapea mai o gaoioiga a Isaraelu i Kasa i le taimi nei e “matua latalata lava i se solitulafono tau”.[7]Me 21, 2025, TAIMI

 
O Tali

O tali i le lalolagi atoa ua faʻatupuina e pei o le feteʻenaʻiga lava ia, e leai se mafaufau masani i le va. Ma o iinei, e mafai e se tasi ona tusia se tusi i luga o le talafaasolopito, faʻalavelave faʻavae, ma faʻafitauli moni o loʻo feagai uma ma Palesitina ma Isaraelu i lo latou nonofo faʻatasi ma le filemu. O ai tonu "tagata leaga" e le faigofie i taimi uma ona faʻamatalaina, e ui lava e tuʻu e Hamas se avanoa itiiti mo le faʻamatalaina. Mo se faʻataʻitaʻiga, o Palesitina i Kasa i le taimi nei tetee faasaga Hamas o ē sa masani ona fa'aaogaina e fai ma talipupuni tagata[8]O tuuaiga e alu foi i le isi itu. Va'ai "O le fa'aogaina e Isaraelu o talita a tagata i Kasa sa fa'atonuina" ma sauaina e na tetee ia te i latou. Fa'atatau:

O le tetee lata mai na faaosoina i faamatalaga a Sami Abu Zuhri, o se ofisa o le Hamas e faavae i Qatar, o le na taʻua le aofaʻi o tagata maliliu i Kasa o "faʻatusatusaga o mea" mo le vaega faatupu faalavelave. "Ae mo le maturo [fasioti i le taua] - o manava o fafine o Kasa o le a fanauina faaluaina le tele. O se tau lea e tatau ona totogi, "o le tala lea a Abu Zuhri. —Faavae mo le Puipuiga o Temokalasi (FDD), Me 22, 2025, fdd.org 

Ia, e manino lava e le'i sologa lelei le tele o tagata Palesitina. Joe Truzman, Fa'atonu i FDD's Long War Journal, fai mai, 

O le tetee a tagata lautele ia Hamas i totonu o le Gaza Strip e aafia ai le tele o lamatiaga patino. E ui o le faitioina o gaioiga a le vaega Islamist ua leva ona mataʻutia, o le valaʻau faʻaalia mo le aveesea mai le malosi e sopoia ai se tulaga sili atu ona mataʻutia - o se mea e faʻaosoina ai faiga sauā. Ae ui i lea, o le tulaʻi mai o ia teteʻe i le taimi atoa o le taua e atagia mai ai le faʻalauteleina o le malamalama i vaega o le faitau aofaʻi o Palesitina e faapea o le pulega a Hamas na oʻo mai ai na o mafatiaga, faʻaumatiaga, ma feteenaiga tumau. -Ibid.

E ese le vaaiga a Isaraelu, e foliga mai o loʻo umia uma le faitau aofaʻi o Kasa e nafa ma le faʻatagaina o Hamas e ola ai iina i le mea muamua. Fai mai le Palemia o Isaraelu Benjamin Netanyahu o le a pulea e Isaraelu 'Kasa uma' i le maeʻa ai o ana osofaʻiga a le militeri aʻo faʻalogoina le saunoaga a le Peresetene o Amerika Donald Trump e faapea o le fanua o Kasa e tatau ona suia i le "Riviera o Sasaʻe Tutotonu"[9]aljazeera.com (e peiseai e lei lava le mafatia o tagata iina.)

Aʻo leʻi oʻo i lenei feteenaiga, ua faʻateleina le faʻatapulaʻaina e Isaraelu o saolotoga o Palesitina i le itulagi atoa. O o latou fale ua uma ona fafagu ma fausia nuu o Iutaia i lo latou tulaga, e masani lava i nofoaga e sili ona manaomia; vai ma le malosi e fa'atapula'aina na'o Palesitina; ma ‘ua faia fo‘i pa ma pa tetele e fa‘ata‘ali‘oli‘o ai o latou tuā‘oi e fa‘asa‘o ai le feoa‘i o tagata, ma fa‘aliliuina ai ‘a‘ai e pei o Peteleema i ‘a‘ai moni.

Ina ua ou asiasi atu iā Isaraelu i ni nai tausaga ua mavae, sa ou teʻi i le vaaia o pā tetele ma ni ʻolo leoleo faaauupegaina a o matou ui atu i Peteleema. O le foliga mai o nofoaga o faasalaga a Nazi e leʻi mafaaseseina, o se mea e ofo ai na matou maofa ai. O le matou avepasi, o se Kerisiano Palesitina i le amataga o le luasefulu tausaga, fai mai o lona toalua e lei mafai lava ona tuua Peteleema lona olaga atoa. Na pau lava aano o le matou faletalimalo pala o hot dogs ona o taumafa ma le mativa. E mafai ona ou alu i le mea sa manino lava o se tulaga saua o le i ai mo Palesitina, Kerisiano ma Mosalemi. 

O ata na ou pueina i le 2019 i le faitotoa i Peteleema

Ma o iinei tatou te oʻo mai ai i le "puʻe 22", le faʻalavelave faʻafuaseʻi o lenei tulaga atoa o mataupu. E le manaʻo Islama ia iai le Setete o Iutaia,[10]O le manatu o le "Dar al-Harb" (le laueleele o taua) e faasino i teritori e le oi lalo o pulega faa-Islam. O nisi o tagata suʻesuʻe Isalama ua finau e faapea o Isaraelu o se "Dar al-Harb" e tatau ona faatoilaloina ma aumaia i lalo o le pulega faa-Islam. Na faapea mai, o le tele o Mosalemi, e aofia ai ma i latou i Isaraelu ma le Faletupe i Sisifo, ua tuuto atu i le nonofo filemu ma tagata Iutaia ma lagolagoina le fofo a le lua-setete. Na ou vaai i lenei maliega filemu a o ou nofo i Peteleema. ma ua ia faaaogāina faiga faatupu faalavelave e fai ma auupega sili. Ua tali atu Isaraelu e ala i le faateleina o tapulaʻa ma gaoioiga faamiliteli lea, i le isi itu, na tupu ai le ita ma iu ai ina faatupuina ai ni tagata faatupu faalavelave fou. O gaioiga aupito lata mai a Isaraelu, o loʻo i ai uma foliga o se faʻamama faʻaleaganuʻu, e le gata o le a faʻatupuina ai se isi augatupulaga o tagata faatupu faalavelave ae e mafai foi ona aumaia le Setete i se taua taua ma atunuu Arapi lata ane. 

O le tali, e tusa ai ma le toʻatele e aofia ai Benedict XVI, e mo se fofo lua-setete. I lana taamilosaga i le 2009 i Sasaʻe Tutotonu, na faia ai e le Pope ua maliu le apili:

Ia iloa e le lalolagi atoa e iai le aia tatau a le setete o Isaraelu e ola ai ma fiafia i le filemu ma le saogalemu i totonu o tuaoi ua malilie i ai faavaomalo. Ia faapea foi ona faailoa atu e iai le aia tatau a tagata Palesitina i se atunuu tutoatasi, e ola ai ma le mamalu ma feoai saoloto. — Me 15, 2009, Farani 24

E moni, e na'o le mea e mafai pe afai finagalo lelei o loʻo i ai i itu uma - o se mea e foliga mai e le mafai, sei vagana ai se faʻalavelave faalelagi. 

 

Le Faafitauli o le Faa-Seionism

O lotoa a le Kolisi ua avea ma nofoaga o tetee ma fevaevaeaʻi - o se taumafaiga e "faʻasalalau le intifada [fouvalega]" e faasaga i le pulega a Isaraelu - ae o auala o le taulaga ua vaaia le faʻatupulaia o sauaga faʻaleaganuʻu, e pei o le fasiotia o lena ulugalii talavou mai le Embassy a Isaraelu o le a faʻaipoipo.[11]nationalpost.com (Ia ta'u manino atu o soo se ituaiga o le tetee ma le inoino i tagata Iutaia e sese). O lea foi, o lapata'iga faifaipea a pope ma lea pope o loo faaauau pea ona le amanaiaina, e aofia ai ma lapataiga a le pope fou faatoa filifilia:

E tatau ona tatou tausisi uma i le sailiga o le filemu ma le tuuina atu o auupega. E le mafai ona tatou foia faafitauli e ala i sauaga. —POPE LEO XIV, faatalanoaga ma Semanario Expression; Me 11, 2025, united24media.com

Peitaʻi, e toʻatele Kerisiano faʻamaonia le aia tatau a Isaraelu e faʻasalaina Kasa, ma taʻua ai lo latou talitonuga faatusipaia o tagata Iutaia o loʻo folafola atu i fanua o Palesitina, ma o le mea lea, e i ai uma le aia tatau e faʻavaeina ai se malo, e oʻo lava i le faʻaaogaina o le malosi. O lenei talitonuga ua taʻua o le Zionism, ma ua taatele i Kerisiano Evangelical Amerika.[12]E ui ina le talia e tagata Iutaia uma le manatu: cf. iinei Afai e te le “tu faatasi” ma Isaraelu, o lea ua latou fai mai ai, o lona uiga ua e “tetee i le Atua”.

O le faafitauli i lena finauga o le Atua lava Ia na tuuina atu le poloaiga ia Isaraelu: “Aua e te fasioti tagata.”[13]Esoto 20: 13 O anafea na muta ai ona faatatau lena mea i tagata Iutaia? Ia, e leai. O le puipuia o le tagata lava ia o se mea e tasi; o le matelaina sauā o se faitau aofaʻi atoa o le isi lea. O lea la, o “aiā” a tagata Isaraelu ua faatapulaaina i tulafono tau amio na tuuina atu ia i latou (i le tulaga moni) e le Atua lava Ia.  

Zionism e le o se aʻoaʻoga i Tu ma Aganuu Paia. O le mea sili, ua iloa e le Ekalesia Katoliko o tagata Iutaia e iai le sao taua i le talafaasolopito o le faaolataga, o se tasi e leʻi maeʻa. E pei ona tusia e St. Paul:

… ua oo mai se vaega maaa ia Isaraelu, seia oo ina oo mai le aofai atoa o nuu ese, ona faaolaina ai lea o Isaraelu uma… (Roma 11: 25-26) [14]O le “aofia atoatoa” o tagata Iutaia i le faaolataga a le Mesia, ona o “le aofaʻi atoa o nuu ese”, o le a mafai ai e le Nuu o le Atua ona ausia “le fua o le tino o le tumu o Keriso”, lea “o le a avea le Atua ma mea uma lava.” -Catechism o le Ekalesia Katoliko, Le. 674

I lana faamatalaga “Alofatunoa ma le Vocation Without Remorse”, ua tuuina mai ai e Pope Penitito XVI le malamalama sili ona manino o “aia tatau” a Isaraelu i aso nei e tusa ai ma le talitonuga faa-Katoliko o loo iai nei:

O le fesili pe o le a le mea e fai i le galuega a Zionist sa finau foi mo le Ekalesia Katoliko. Ae ui i lea, talu mai le amataga, o le tulaga iloga o le mauaina e le talitonuga faʻalelotu o fanua (i le uiga o se mesianism fou faaupufai) e le taliaina. Ina ua uma ona faavaeina Isaraelu o se atunuu i le 1948, na aliaʻe mai ai se aʻoaʻoga faafaifeau lea na iu ina mafai ai ona aloaia faapolokiki le Setete o Isaraelu e le Vatikana. O lona autu o le talitonuga lea e faapea o se setete e malamalama atoatoa i mataupu faalelotu - o se malo-faatuatua-Iutaia [Glaubenstaat] o le a vaai ia te ia lava o le faataunuuina o folafolaga faalelotu ma faaupufai - e le mafai ona mafaufauina i totonu o le talafaasolopito e tusa ai ma le faatuatuaga Kerisiano ma e feteenai ma le malamalama Kerisiano o folafolaga. Ae peitai, i le taimi lava e tasi, na faamanino mai ai o tagata Iutaia, e pei foi o tagata uma, sa i ai le aia masani i lo latou lava fanua. E pei ona taʻua muamua, sa talafeagai le suʻeina o le nofoaga i le nofoaga o talafaasolopito o tagata Iutaia. -Communioitulau 178

I se isi faaupuga, e iai le aia tatau a tagata Iutaia i se Setete - e pei o Palesitina. “E oo mai i le taimi nei, ua teena e le Vatikana a lotu taʻuamiotonuina mo le Malo o Isaraelu,” o le faaiʻuga lea a Helmut Hoping o le Council of Centres on Jewish-Christian Relations.[15]ccjr.us A o faamautinoa mai e Sagato Paulo “o meaalofa ma le valaau a le Atua e lē masuia,”[16]Roma 11: 29 o loo taʻua e le tusitala o le Tusi i tagata Eperu se “Ierusalema faalelagi… o le aai a le Atua soifua” ( Epe. 12:22 ): “Auā o inei e leai so tatou aai tumau,” o lana tala lea, “a ua tatou saili i le o le a oo mai.”[17]Eperu 13: 14 O lea, a o tautala le Tusi Paia e uiga i le toe faafoʻisia o Ierusalema i le Nuu Filifilia,[18]eg. Saka 8:8, Ieremia 31:10, 12; Esekielu 37:24, 27 e le o faatatau i se toefuataiga faapolokiki. Peitaʻi, na aʻoaʻo e nisi o Tamā o le Ekalesia, i le upu a le Aposetolo o St. Ioane, o le a avea Ierusalema ma nofoaga tutotonu faalelotu o le Faa-Kerisiano. ina ua mavae le maliu o le Anetikeriso:

Ou te lagona ma isi uma Kerisiano Orthodox lagona mautinoa o le ai ai le toe tu mai o le tino sosoo ai ma le afe tausaga i le toe fausia, teuteuina, ma faalauteleina le aai o Ierusalema, e pei ona faasilasila mai e le Perofeta o Esekielu, Isaias ma isi… O se tagata o tatou e igoa ia Ioane, o se tasi o Aposetolo a Keriso, na mauaina ma valoia o le a nonofo ai soo o Keriso i Ierusalema mo le afe tausaga, ma mulimuli ane ai le lalolagi lautele, ma le puupuu, o le toetutu e faavavau ma le faamasinoga o le a faia. —St. Justin Maliu, Talanoa ma Trypho, Ch. 81, O Tama o le Ekalesia, Talatuu Kerisiano (faitau pe aisea ua faapea ai lē o se talitonuga sese: Milenarianism - O le a ma le mea)

E taua le matauina ua teena foi e le Ekalesia le mea ua taʻua o le "suiga aʻoaʻoga" - le talitonuga ua suia e le Katoliko le Feagaiga Tuai ma ua suia atoa e le Ekalesia Isaraelu. Ae, e talitonu le Ekalesia o ia o le taunuʻuga o le Feagaiga Tuai ma o loo faaauau pea ona faia e tagata Iutaia se matafaioi lilo i le talafaasolopito o le faaolataga.  

Auā ‘āfai ‘ua vavae‘eseina oe mai le olive vao, ma fa‘apipi‘iina i le olive vao, e lē tusa ma le mea na tupu, e lē sili ‘ea ‘ona toe fa‘apipi‘iina i totonu o lo latou lava la‘au olive. (Roma 11:24)

O le mea lea, o le tiute o le Ekalesia Katoliko i aso nei o le faaauau pea ona faaleoina le folafolaga a agelu na folafola mai le soifua mai o le Faaola:

O le viiga i le Atua i mea aupitoaluga; ma le manuia i le lalolagi i tagata loto lelei. ( Luka 2:14 ; isi faaliliuga o loo faapea mai “filemu i tagata ua finagalo i ai o Ia!” po o “i latou e finagalo malie i ai Lona finagalo”)

Ua faamautinoa mai e Iesu “e tasi le lafu mamoe ma le leoleo mamoe e tasi.” E le mafai ona vaaia le Ekalesia ma le faa-Iutaia o ni auala tutusa e lua o le faaolataga, ma e tatau ona molimau atu le Ekalesia ia Keriso o le Togiola mo tagata uma… —Commission for Religious Relation with the Jews, “I le ala sao e tuuina atu ai tagata Iutaia ma Iutaia”; n. 7; christianity.va

O le filemu na folafola mai e agelu o le filemu e tasi Aloalii o le Filemu, Iesu Keriso, e mafai ona aumaia. Ae e leai se filemu e aunoa ma le faamasinotonu. O lea la, e lē tatau i Kerisiano ona faatauasoina le “tagata faatauvaa o le ʻauuso” o loo fia aai, mamaʻi, malulu, pe faafalepuipuiina.[19]cf. Mata 25: 31-46 — pe o i latou o loo mafatia i Isaraelu po o Kasa, i Rusia po o Iukureini, ma pe o ni tagata talitonu pe lē talitonu.

Aua e le faailoga tagata le Alofa. 

 

Faʻatau Fesootai

Le toe foi o tagata lutaia

 

Fa'afetai tele mo lau tatalo ma le lagolago.
Faafetai!

 

E malaga ma Mareko i le Lenei le Upu,
kiliki i luga le fuʻa i lalo e lesitala.
O lau imeli o le a le faʻasoaina i se tasi.

Lenei i luga ole Telegram. Kiliki:

Mulimuli ia Mareko ma "faʻailoga o taimi" i aso uma i luga o le MeWe:


Mulimuli i tusitusiga a Mareko iinei:

Faʻalogo ile mea lea:


 

 

Faamatalaga Faʻamatalaga

Faamatalaga Faʻamatalaga
1 npr.org
2 E ese mai i pomu ua maliliu ai nei le silia ma le 55,000 tagata (53,528 Palestinians ma le 1,706 Israelis), e tusa ai ma fuainumera aloaia a le Matagaluega o le Soifua Maloloina a Gaza, e aofia ai le 166 tusitala ma le aufaasālalau, 120 tagata aʻoga, ma luga ole 224 tagata faigaluega fesoasoani. Ua fa'atatau e le au su'esu'e 80% o tagata Palesitina na maliliu o ni tagata lautele. Ioe, o nei fuainumera na lomia i luga Wikipedia e avanoa e su'esu'e.
3 o ai Ia 22, 2025
4 O Loo Vaaia, Aokuso 8, 2024
5 ipcinfo.org
6 hrw.org
7 Me 21, 2025, TAIMI
8 O tuuaiga e alu foi i le isi itu. Va'ai "O le fa'aogaina e Isaraelu o talita a tagata i Kasa sa fa'atonuina"
9 aljazeera.com
10 O le manatu o le "Dar al-Harb" (le laueleele o taua) e faasino i teritori e le oi lalo o pulega faa-Islam. O nisi o tagata suʻesuʻe Isalama ua finau e faapea o Isaraelu o se "Dar al-Harb" e tatau ona faatoilaloina ma aumaia i lalo o le pulega faa-Islam. Na faapea mai, o le tele o Mosalemi, e aofia ai ma i latou i Isaraelu ma le Faletupe i Sisifo, ua tuuto atu i le nonofo filemu ma tagata Iutaia ma lagolagoina le fofo a le lua-setete. Na ou vaai i lenei maliega filemu a o ou nofo i Peteleema.
11 nationalpost.com
12 E ui ina le talia e tagata Iutaia uma le manatu: cf. iinei
13 Esoto 20: 13
14 O le “aofia atoatoa” o tagata Iutaia i le faaolataga a le Mesia, ona o “le aofaʻi atoa o nuu ese”, o le a mafai ai e le Nuu o le Atua ona ausia “le fua o le tino o le tumu o Keriso”, lea “o le a avea le Atua ma mea uma lava.” -Catechism o le Ekalesia Katoliko, Le. 674
15 ccjr.us
16 Roma 11: 29
17 Eperu 13: 14
18 eg. Saka 8:8, Ieremia 31:10, 12; Esekielu 37:24, 27
19 cf. Mata 25: 31-46
lafoina i AIGA, Faailoga, O TAFAI SILI.